Cümhuriyyətin qurulmasının ardından masonlar CHP heyətləri içində təşkilatlanmağa başladılar. Atatürk 1935-ci ildə bu masonik təşkilatlanmanın fərqinə vararaq lojaları bağladı. Ancaq yenə də masonik fəlsəfə yaşamağa və üstəlik dövrün Xalq evləri və Kənd İnstitutları kimi təşkilatlarıyla kütləviləşməyə davam etdi.
Xalq evlərinin quruluşunda bütün səlahiyyət, bir çox günahsız insanın asılmasından məsul olan Ankara İstiqlal Məhkəməsinin mason rəisi Dr. Rəşid Qalibə verilmişdi. Dr. Qalib, Xalq evlərinin açılışı ilə əlaqədar Türkiyə Böyük Millət Məclisində etmiş olduğu çıxışında İslam dininin Türkiyə üçün yol göstərici ola bilməyəcəyini iddia etmişdi. “Xalq evləri” jurnalının sahibi Dos. Dr. Anıl Çeçen, bu fikirləri belə çatdırır:
Dr. Rəşid Qalib… Türk xalqının milli məqsədinin artıq dəyişdiyini, İslamçılıq və Osmanlılılığın milli hədəf ola bilməyəcəyini ancaq müasir sivilizasiya yolunda Türk xalqının layiq olduğu yeri ala bilməsinin yeni milli məqsəd ola biləcəyini, Orta Asiyanın quraqlıq içinə girməsindən sonra türklərin dünyanın hər yerində sivilizasiyanı tutmağa çalışdıqlarını, türklərin tarixinin müəyyən dövrlərində elm və sivilizasiya baxımından ən üstün dövlətləri qurduqlarını… (açıqladı) (Doç. Dr. Anıl Çeçen, Halkevleri, səh. 115)
İcma mərkəzləri açılmasında adı çəkilən bir başqa tanış ad, mason Daxili İşlər naziri Şükrü Qaya idi. Behçet Kamal Çağlar, 1935-ci ildə “İcma mərkəzləri” adlı kitabının ön sözünü Qayaya ayırmışdı. Şükrü Qaya, icma mərkəzlərini belə izah edirdi:
İcma mərkəzlərinin mədəni, ictimai və iqtisadi baxımdan az zamanda etdikləri aydınlanma, irşad xidmətlərini anlamaq üçün kitabdakı yazılar və rəqəmlər sağlam şahiddir. İcma mərkəzləri vətəndaşların mədəni, bədii ürfan və zövq ehtiyaclarını təmin edəcək müəssisələrdir. Hər yurddaş orada bildiyini öyrədər, bilmədiyini öyrənər. Hər Türk aydın məlumatını istedadından çox bu millətin onu yetişdirmək üçün sərf etdiyi əməyə borcludur. Heç bir mövqe, heç bir məmurluq, heç bir əsər bu borcu tam ödəyə bilməz. (Behçet Kemal Çağlar, 1935 Halkevleri, səh. 1)
1934-cü ilə gəlindiyində icma mərkəzlərinin sayı 103-ə çıxdı. İlk olaraq 1941-ci ildə açılan və icma mərkəzləri kənd şöbəsi mövqeyindəki Xalq odalarının cəmi sayı 4322-yə çatmışdı. Üzv sayı 55 minə çatan icma mərkəzlərində 2 milyondan çox adam “təhsil”ləndirilmişdir bu müddət ərzində.
1935-ci ildə Atatürk mason lojalarını yerində bir qərarla bağladığında isə, masonlar özlərinə maraqlı bir təsəlli tapdılar. Ölkədəki ən yüksək dərəcəli masonlardan biri olan Daxili İşlər Naziri Şükrü Qaya, mason lojalarının bağlanılması qərarını mətbuata açıqlayarkən icma mərkəzlərinin mason lojalarının funksiyasını yerinə yetirdiyini və buna görə mason lojalarının bağlanılmasında bir qorxu görmədiklərini söyləyirdi. Ustadı Əzəm Kəmaləddin Apak “Türkiyədə masonluq tarixi” adlı kitabında Qayanın bu yanaşmasını belə izah edir:
Bu 33 dərəcəli qardaşın yığıncağında Şükrü Qaya qardaş, masonluğun hədəf etdiyi ictimai və mədəni fəaliyyətlərin bir müddətdən bəri icma mərkəzləri və Xalq odaları tərəfindən edildiyi nəzərə alınaraq masonluğun artıq fəaliyyətlərinə ara verməsi lazım gəldiyinə partiya tərəfindən qərar verilmiş olduğunu, Hökumətin də bu qərarı tətbiq mövqeyinə qoymaq məcburiyyətində olduğunu bildirdi. (Kemalettin Apak, Türkiye’de Masonluk Tarihi)
Yəni Şükrü Qayaya görə masonluq ilə icma mərkəzləri eyni fəlsəfənin nümayəndələri idi.
İcma mərkəzləri proyekti irəliləyən illərdə inkişaf etdirilmiş və “Kənd institutları” adıyla daha da geniş və əhatəli bir proqram başladıldı. Mason Milli Təhsil Naziri Həsən Əli Yüksəlin rəhbərliyində qurulan Kənd institutları da eyni Xalq evləri kimi, masonik fəlsəfəsini cəmiyyətə köçürmə məqsədinə istiqamətli idi.
Bu fəlsəfənin məzmunu qısa müddətdə ortaya çıxdı. 1945-ci ildə Ankaradakı Hasanoğlan Kənd institutu bünyəsində qurulan “Kənd institutları” jurnalı, İslam dininə və İslam dininin müqəddəs saydığı bütün dəyərlərə gizli və açıq hücum etməyə başladı. Marksist meylləri ilə tanınan İsmayıl Haqqı Tonquçun, adı çəkilən jurnalda yazmış olduğu bir məqalədə bu sətirlər diqqət çəkirdi:
Ümid edək ki, sabahın dünyası imanını göylərdən gələcək görünməz qüvvələrlə və fizikadan kənar fikirlərlə bəslənməsin. Əgər onun qüvvətli və məsud bir təməli olsun istəyiriksə biz insanlar yeni dünyaya şamil, ehtirassız, yalansız, insani, şüurlu və real təzə bir din verməliyik. Kənd institutlarında yetişdirilən uşaqlar, sxolastikliyə kölə olmaqdan qurtarılmağa çalışılmışdır. (Köy Enstitüleri, Mehmet Başaran, səh. 32)
Bu sitatdakı “insani, şüurlu, real və təzə din” kimi içi boş anlayışlar, da masonluğun təməli olan dünyəvi humanizmin terminləridir.
Kənd institutlarının nəşrlərində: Nazim Hikmətin materialist fəlsəfəni müdafiə edən şeirləri, şagirdləri Allahın varlığını inkara sürüməyə istiqamətli misralar, dinlə və müqəddəs dəyərlərə lağ edən hekayələr də var idi. Türkiyə Gizli Kommunist partiyasının ilk Mərkəz Komitəsinin Üzvü Ethem Nejatın və Mustafa Suphinin fikirlərindən belə istifadə edilmişdi.
Dövrün güclü qələmlərindən Peyami Sefa, Kənd institutlarındakı marksist təbliğatı bir məqaləsində bu şəkildə şərh edir:
Uşaqlara Nazim Hikmətin şeirlərini əzbərlədən, marksizm haqqında konfranslar verdirən, jurnallarında da marksizm haqqında məqalələr nəşr edən Kənd institutlarının kommunist yuvaları olduğunu bilməyən bir tək şüurlu Türk ziyalısı yoxdur… Kənd institutu məzunlarından yazı həyatına girənləri Moskva Radiosu tərifləyə-tərifləyə bitirə bilməz. Daha keçən gün bir liseydə Kommunist təbliğat edərkən tutulub kriminal məhkəməsinə verilən bir müəllim də, yazıldığı kimi filoloji məzunu deyil, Kənd institutları yetişdirmələrindəndir. Kənd institutlarının bağlanması Quru qüvvələrin zəfəri isə, 30 avqust Zəfərinə bənzədilən quruluşları Qırmızı qüvvənin zəfəridir? Qırmızı olmayan mütləq Qurudur? Azad millətlər ictimaiyyəti, quru millətlər ictimaiyyətidir?… Bu tərs məntiq sisteminə və Moskva iddiasına görə Kənd institutlarının yerini alan müəllim məktəblərimiz də quru təhsil məktəbləridir. Çünki bu məktəblərdə Marksa qəsidələr oxunmaz, Moskva xadimi Nazim Hikmətin valları səslənməz, şeirləri oxudulmaz, şəhərli ilə eyni haqq və imkanlara sahib kəndli ayrı sinif sayılmaz, milli birlik parçalanmaz, sinif kateqoriyalara ayrılmaz. (Tercüman, 23 aprel 1960)
Kənd institutlarındakı bu marksist təbliğatın ortaya çıxması üzərinə Türkiyə Böyük Millət Məclisi üzərində böyük ictimaiyyət təzyiqi meydana gəldi. CHP tərəflərindən də Kənd institutlarına qarşı tənqid oxları atılmağa başladı. Mason Milli Təhsil Naziri Həsən Əli Ucalın yerinə Milli Təhsil Nazirliyinə gətirilən R. Şəmsəddin Sirerin nazirlik müfəttişləri tərəfindən hazırlatmış olduğu Kənd institutları hesabatı isə əxlaqi baxımdan utanc verici idi. Məhz bu hesabatdan bəzi sitatlar:
12 nömrəli sənəd: …İnstitutunun quruluşundan 1947-ci ilə qədər müxtəlif zamanlarda qız şagirdlərin böyük hissəsi institut müəllimləri tərəfindən narahat edilmişdir. Çoxluq müəllimlərinin, intizam təşkilatı üzvlərinin, nazirlik müfəttişi Ziya Karamukun imzalarını daşıyan bu sənəddə, qız şagirdlərin müəllimləri tərəfindən şəxsən öpülüb sıxılmaq surəti ilə çirkin rəftarlara məcbur edildiyi və əxlaqsızlığa məcbur edildiyi təsbit edilmişdir. Bu əxlaqsız əlaqələr nəticəsində bəzi müəllimlər, qız şagirdləri ilə qanun gücü ilə evlənmək vəziyyətində qalmışdır.
13 nömrəli sənəd: …Kənd institutunda qız və oğlan şagirdlər institut ətrafındakı Kalayçı ətrafında və İnstitut yataqxanasında uyğun olmayan vəziyyətdə tutulmuşdur.
14 nömrəli sənəd: …Kənd İnstitutu məzunu bir kənd müəllimi, öz məktəb şagirdlərindən bir qızı aldatmışdır. Əxlaqi vəziyyətləri ifadə edən müəllimlərin yetişdirmiş olduğu şagirdlərin məzun olduqdan sonra təyin edildikləri məktəblərdə müəllimlərindən gördükləri kimi hərəkət etdiklərinin dəlili olmaq baxımından bu sənəd həmçinin bir əhəmiyyət daşıyır.
Kənd İnstitutları ilə əlaqədar hesabatda izah edilənlər bu qədər deyil. Cinsi sərbəstliklə yanaşı müəllim və şagirdlərin müasirlik adına səhərə qədər sürən içki aləmləri hesabatda yer alan digər nümunələr arasındadır. Həmçinin 47 nömrəli sənəddə institutlarda gizli və açıq olaraq əxlaqsız nəşrlər edildiyindən və “Kənd institutları” jurnalında bu əxlaqsız nəşrlərə səbəb tutulduğundan, ailədaxili (ensest) əlaqələrə qədər çatdırılan cinsi azğınlıqlara yer verildiyindən bəhs edilir.
Milli Təhsil Nazirliyi baş müfəttişi Fəthi İsfəndiyaroğlu, Kənd institutlarında apardığı araşdırmalar nəticəsi əldə etdiyi təəssüratlarını bu sözləri ilə ifadə edir:
Ümumiyyətlə surəti şəkildə kənddən, kənd uşağının ailəsi mühitindən çox uzaqlarda, sanki dağ başlarında qurulub, gərək kəndlilərin və gərək şəhərlilərin ətrafından ayrı saxlayaraq hər cür zərərli təlqinlərə asanlıqla imkan və fürsət yaradacaq kimsəsiz yerlərdə işləyəcək hala gətirilən və 40 mindən çox kəndlimizi milli ruhdan məhrum, zərrəli və solçu fikirlərin təlqininə məmur bəzi kənd müəllimi yetişdirməyə çalışmışlar və bunların vətən sevgisi ilə dolu olmayanlardan bəzisini təəssüf ki, bütünlüklə zəhərləmişlər. Yaxşı ki, bir çoxu, təmiz kəndlilərimizin tərtəmiz qanlı övladları olduğundan bu mənfi və zərərli təbliğatlar və dağıdıcı təlqinlər onların zadəgan ruhlarında bir iz buraxmamışdır. Hətta yaxşı reaksiyaya səbəb oldu… (Havadis, 23 iyun 1960)
İcma mərkəzlərində və Kənd institutlarında icra edilən bütün bu ateist və materialist təbliğat ilə əxlaqi degenerasiya müddətinin, masonların Türkiyə üçün nəzərdə tutduqları strategiyanın bir hissəsi olduğuna diqqət yetirmək lazımdır. Bu səbəblədir ki, Kənd institutlarının bağlanmasından illər sonra belə mason yazıçılar və jurnalistlər Kənd institutlarını müdafiə etmiş və hətta bunların yenidən qayıtması üçün səy göstərmişlər. Masonların nəşr orqanlarından mason jurnalında dərc olunan bir məqalədə, kənd institutları üçün “Türk təhsil tarixinin ən görkəmli proyekti” ifadəsinin istifadə edilməsi, kifayət qədər açıqlayıcıdır:
Orta təhsilin başlıca xüsusiyyətləri, universal, insani, dünyəvi, pozitiv bir anlayışdan qaynaqlanan, milli şüur verən təhsil proqram və siyasətləri idi. Din dərsləri qaldırılmışdı. Kənd sahələrinin təhsili Türkiyə Respublikasının qarşılaşdığı ən əhəmiyyətli problemlərindən biri idi. Kəndin hər baxımdan inkişafını təmin edəcək, təhsil formasının inkişaf etdirilməsi və bu hədəfə çatmağa istiqamətli təlimatçıların yetişdirilməsi sürətlə reallaşdırılmalı idi. Kənd institutları bu məqsədlə quruldu. Düşüncəmə görə Türk təhsil tarixinin ən görkəmli proyektidir Kənd institutları. (Mason jurnalı, yanvar 1995, sayı 93, səh. 30)
Eyni məqalədə mason yazar, icma mərkəzlər üçün də “missioner bir anlayışın məhsulu” ifadəsini istifadə edir. Bu missionerlik, mənşəyi Məbəd cəngavərlərinə uzanan, din düşmənliyini özünə ən böyük vəzifə qəbul etmiş olan masonik missionerlikdir.
