Nisa surəsinin ictimai və fərdi həyatı tənzimləyən dərin mənalı ayələri təhlil edildikdə, bu ilahi müraciətin cəmiyyət həyatının ən incə məqamlarını necə tənzimlədiyi aydınlaşır. Xüsusilə informasiyanın idarə olunması və sosial psixologiya mövzusu diqqət mərkəzində dayanır. İnsan təbiəti etibarilə qorxu və ya ani sevinc yaradan xəbərlərə qarşı olduqca həssasdır.
Natamam, dəqiqləşdirilməmiş və mənbəyi bəlli olmayan məlumatların sürətlə yayılması, cəmiyyətdə xaos, ümidsizlik və panika mühiti yaradır. Məsələn, hər hansı bir böhran anında və ya ictimai əhəmiyyətli bir məsələdə mütəxəssis rəyi olmadan yayılan şayiələr insanların həm mənəvi, həm də sosial rifahına ciddi zərbə vurur.
Quranın təqdim etdiyi davranış modeli xəbərin dərhal kütləviləşdirilməsi deyil, onu təhlil etmək qabiliyyətinə malik olan elm və əmr sahiblərinə çatdırılmasıdır. Yalnız bu halda xəbər düzgün qiymətləndirilə və cəmiyyətə faydalı şəkildə təqdim edilə bilər.
Onlara əmin-amanlıq və ya qorxu xəbəri gəldiyi zaman onu yayarlar. Əgər bunu elçiyə və aralarındakı ixtiyar sahiblərinə demiş olsaydılar, onların içindən onun mahiyyətini anlayan kimsələr (onun nə olduğunu) bilərdilər. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, şübhəsiz ki, az bir qisminiz istisna olmaqla, şeytana uyacaqdınız. (Nisa surəsi, 83)
Bu mövzuda fərdi məsuliyyət və kollektiv şüur məsələsi daha da aktuallaşır. Mömin təkbaşına qalsa belə, haqqın müdafiəsi və təbliği yolunda geri çəkilməməlidir. Buradakı “təşviq” anlayışı sadəcə sözlərlə deyil, elmi, mədəni və mənəvi hazırlıqla həyata keçirilməlidir. Hədəf kütləsi məhdud bir qrup deyil, bütün dünya müsəlmanlarıdır.
Məzhəb və təriqət ayrı-seçkiliyi etmədən, İslamın birləşdirici gücünə, sevgi və mərhəmət prinsiplərinə əsaslanaraq insanları bir araya gətirmək, inkarçı ideologiyaların psixoloji təzyiqini qırmağın yeganə yoludur. İlahi vəd onu göstərir ki, möminlərin bu mənəvi səfərbərliyi qarşısında heç bir materialist güc dayana bilməz.
Ona görə də Allah yolunda vuruş! Sən özündən başqasına görə məsul deyilsən. Möminləri də (cihada) təşviq et! Ola bilsin ki, Allah inkar edənlərin gücünü qırar. Allahın gücü daha çox, cəzası da daha şiddətlidir. (Nisa surəsi, 84)
İlahi sistemin iyerarxiyasında itaət anlayışı mərkəzi yer tutur. Elçiyə itaət, əslində yaradılışın qayəsinə və Yaradana olan sədaqətin təzahürüdür. Bu, şəxsiyyətə pərəstiş deyil, İlahi mesajın daşıyıcısına olan hörmət və təslimiyyətdir. Elçinin təyin etdiyi yol və verdiyi xəbərlər, sadə tövsiyələr deyil, həyatın istiqamətini müəyyən edən mayaklardır.
“Bu dövrə uyğun deyil” və ya “məni maraqlandırmır” kimi yanaşmalar, əslində insanın ilahi rəhbərlikdən imtina etməsi və özünü mənəvi müdafiəsiz buraxması deməkdir. İtaətdən üz çevirmək, insanın mənəvi məsuliyyətini artırır və onu ilahi himayədən məhrum edir.
“Kim Rəsula itaət edərsə, şübhəsiz ki, Allaha itaət etmiş olar. Üz döndərənə gəldikdə, Biz səni onların başına gözətçi göndərmədik.” (Nisa surəsi, 80)
Cəmiyyət daxilində müşahidə olunan ən təhlükəli sosial tiplərdən biri də ikiüzlülük və fürsətçilik psixologiyasına malik olanlardır. Bu insanlar sabitlik dövründə hər kəslə dost görünür, təhlükəsizlik istəyirlər. Lakin cəmiyyətdə bir qarışıqlıq və ya fitnə mühiti yaranan kimi, içindəki münafiq meyllər üzə çıxır.
Onlar casusluq, iftira və gizli sövdələşmələr vasitəsilə həm özlərini sığortalamaq, həm də möminlərə zərər vermək istəyirlər. Bu cür xarakterlərə qarşı sadəlövhlük göstərmək olmaz; əgər onlar sülhə və dürüstlüyə gəlmirlərsə, onlara qarşı qətiyyətlə qarşı olmaq zəruridir.
“Həm sizdən, həm də öz camaatından arxayın olmaq istəyən başqalarını görəcəksiniz. Onlar nə vaxt fitnə-fəsad törətməyə sövq edilsələr, başıaşağı ora atılarlar. Əgər sizi tərk edib getməz, sizə sülh təklif etməz və (sizdən) əllərini çəkməzlərsə, onda onlara harada rast gəlsəniz, tutub öldürün! Onlara qarşı sizə açıq bir səlahiyyət verdik.” (Nisa surəsi, 91)
Mənəvi assimilyasiya təhlükəsi də diqqətdən qaçmamalıdır. İnkarçı qüvvələrin ən böyük arzusu, möminlərin də onlar kimi dəyərlərini itirməsi və eyniləşməsidir. Onlar Quranı və ilahi həqiqətləri yetərsiz göstərərək, insanları xurafatlara və ya başqa mənbələrə yönəltməyə çalışırlar.
Əsl dostluq və müttəfiqlik, sadəcə sözdə deyil, əməldə və fədakarlıqda özünü göstərməlidir. Allah yolunda hicrət etmək, yəni rahatlığını və köhnə vərdişlərini haqq uğrunda tərk edə bilmək, səmimiyyətin ən böyük sübutudur. Bu sübutu görməyincə, onları sirdaş qəbul etmək mənəvi təhlükədir.
“Onlar sizin də özləri kimi inkar edən olmağınızı istədilər ki, beləcə (onlarla) eyni olasınız. Ona görə də Allah yolunda hicrət edənə qədər onlardan (heç birini) özünüzə dost tutmayın! Əgər üz çevirsələr, onları yaxalayın və harada görsəniz öldürün! Onlardan özünüzə nə dost, nə də köməkçi tutun!” (Nisa surəsi, 89)
Bununla bərabər, İslamın ədalət və araşdırma prinsipi də unudulmamalıdır. Bir insanın imanını və şəxsiyyətini sadəcə zahiri əlamətlərə və ya şəxsi mənfəətlərə görə mühakimə etmək böyük bir xətadır. Kimisə dərhal “kafir” və ya “dinsiz” adlandırmaq, cəmiyyətdə nifaq toxumu səpməkdir.
Unutmaq olmaz ki, hər bir mömin keçmişdə xətalar etmiş, cahillik dövrü yaşamış ola bilər. Necə ki, Allah insanlara zaman tanıdı və hidayət etdi, möminlər də insanlara qarşı tələsik hökm verməməli, məsələnin əslini araşdırmalıdırlar.
“Ey iman edənlər! Allah yolunda cihada çıxdığınız zaman yaxşıca araşdırın! Sizə salam verən bir kimsəyə, dünya həyatının müvəqqəti mənfəətini arzulayaraq: “Sən mömin deyilsən!” – deməyin! Allah dərgahında çoxlu qənimətlər vardır. Daha əvvəl siz də belə ikən Allah sizə lütf etdi. Elə isə, yaxşıca araşdırın! Şübhəsiz ki, Allah sizin etdiklərinizdən xəbərdardır.” (Nisa surəsi, 94)
Həyatın elə məqamları olur ki, insan seçim qarşısında qalır: Ya inandığı kimi yaşamalı, ya da yaşadığı kimi inanmağa məcbur olmalıdır. Əgər bir mühit, hətta ən yaxın ailə bağları belə insanı Yaradana qarşı çıxmağa, inkarçılığa və mənəviyyatsızlığa sürükləyirsə, hicrət qaçılmaz bir zərurətə çevrilir.
Hicrət – sadəcə məkan dəyişmək deyil, insanın ruhunu və imanını qorumaq üçün göstərdiyi ali iradədir. Allahın vədi qətidir; bu yolda atılan hər addım, tərk edilən hər rahatlıq, daha böyük bir genişlik və bərəkətlə əvəz olunacaqdır.
“Kim Allah yolunda hicrət edərsə, yer üzündə çoxlu sığınacaq və bolluq tapar. Kim Allah və Onun elçisi yolunda hicrət etmək üçün evindən çıxar, sonra da ölümü çatarsa, onun mükafatını vermək Allaha aiddir. Allah bağışlayandır, rəhmlidir.” (Nisa surəsi, 100)
Sonda isə insanın özünə bəraət qazandırmaq üçün uydurduğu bəhanələrin ilahi ədalət tərəzisində heç bir çəkisi olmadığını görürük. “Mühit pis idi”, “ailəm icazə vermədi”, “aciz qaldıq” kimi ifadələr, insanın öz iradəsini və məsuliyyətini inkar etməsidir.
Dünya genişdir və Allahın insana bəxş etdiyi ən böyük nemət seçim azadlığıdır. Öz rahatlığını, ticarətini və ya sosial statusunu imanından üstün tutaraq zülm mühitində qalmağı seçənlər, əslində öz nəfslərinə ən böyük zülmü etmiş olurlar və bunun aqibəti peşmanlıqdan başqa bir şey deyildir.
“Mələklər özlərinə zülm edənlərin canlarını alarkən dedilər: “Nə işlə məşğul idiniz?” Onlar dedilər: “Biz yer üzündə aciz idik”. Mələklər dedilər: “Allahın yeri hicrət edəcəyiniz qədər geniş deyildimi?!” Onların sığınacaqları yer cəhənnəmdir. O necə də pis dönüş yeridir!” (Nisa surəsi, 97)
