İnsanın ruhani və mənəvi inkişafında mərkəzi yer tutan nəfs Quranda insanın fitri olaraq pisliyə meylli, eyni zamanda islah olunma potensialına malik daxili qüvvəsi kimi təqdim edilir. Nəfs, təkbaşına mənfi bir varlıq deyil, insanın imtahanının əsas mexanizmi və hərəkətverici qüvvəsidir.
Bu daxili qüvvə, daxili azğınlığa yönəldici rolunu oynayaraq, insanı Allahın rəhmətindən uzaqlaşdıran əməllərə sövq edə bilər. Bu çərçivədə nəfsin təbiətinin anlaşılması, insanın öz daxili düşmənini tanıması və onu kontrol altına alması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Nəfs, insanın daxilinə yerləşdirilmiş, daimi fəaliyyətdə olan və əsasən mənfi istiqamətli bir enerjidir. O, sahibini cinayət, intihar və digər fəlakətlər kimi dağıdıcı əməllərə təşviq etməklə fərqlənir. Bu meyl o qədər güclüdür ki, hətta peyğəmbərlər belə öz nəfslərini təmizə çıxarmağın mümkün olmadığını bəyan etmişlər.
Bu, nəfsin insanın iradəsinə zidd olaraq, kəsilməz bir şəkildə pisliyi əmr edən halında olmasını göstərir. Yalnız ilahi rəhmət və himayə sayəsində bu təsir zəiflədilə bilər. Nəfsin bu güclü meyli, Allahdan və islamdan uzaq yaşayan insanlarla dostluq qurmağa aparıb çıxaran bir zəmin yarada bilər ki, bu da insanın özü üçün hazırladığı ən pis aqibətdir.
Mən özümü təmizə çıxartmıram. Rəbbimin rəhm etdiyi kimsə istisna olmaqla, nəfs (insana) pis işlər görməyi (şəhvətə uymağı) əmr edər. Həqiqətən, Rəbbim Bağışlayandır, Rəhmlidir!” (Yusif surəsi, 53)
Onlardan çoxunun kafirlərlə dostluq etdiyini görürsən. Nəfslərinin özləri üçün hazırladığı şey necə də pisdir! Allah onlara qəzəblənmişdir və onlar əzab içində əbədi qalacaqlar. (Maidə surəsi, 80)
Uca Yaradan nəfsi yaratmış, ona müəyyən bir forma və nizam vermişdir. Nəfsin funksionallığının təməlində iki zidd qüvvənin ilham edilməsi dayanır: Fücur (sərhədsiz günah, azğınlıq) və Təqva (Allahdan qorxma, pislikdən çəkinmə). Bu ikilik, insanın mənəvi imtahanının əsasını təşkil edir.
İnsana nəfsinin pisliyə meyli göstərildiyi kimi, bu pislikdən necə qorunacağı yolları da ilahi vəhy vasitəsilə bəyan edilmişdir. İmtahanın mahiyyəti insanın bu daxili mübarizədə təqvaya riayət etməsi, yəni vicdanının və Quranın göstərişlərinə uyğun hərəkət etməsidir.
Nəfsə və onu düzənləyib kamilləşdirənə, sonra da ona pis əməlləri (fücuru) və Allahdan qorxub çəkinməyi (təqvanı) öyrədənə (and olsun ki, insan öz nəfsini təmizləməklə nicat tapar)! (Şəms surəsi, 7-8)
Nəfsin təbiətində xüsusi olaraq iki mənfi meyl kodlanmışdır: Paxıllıq (həsəd) və xəsislik. Bu sifətlər nəfsin anormal və dağıdıcı əməllərinin səbəbidir. Daxili qısqanclıq və eqoistlik, nəfsin intihara, cinayətə və mənəvi çöküşə sövq edən hərəkətverici qüvvəsi kimi çıxış edir.
Nəfslər isə paxıllığa və xəsisliyə meyllidir. (Nisa surəsi, 128)
Nəfsin mənfi təsiri altında qalan insanlar bədbəxtliyi özlərinə üstün gəldiyini bəyan edərək ümidsizliyə düşürlər. Bu, nəfsin qaramsarlıq, ümidsizlik və sevgisizlik kimi hallarla insan ruhunu sıxışdırmasının nəticəsidir.
Onlar deyəcəklər: “Ey Rəbbimiz! Bədbəxtliyimiz bizə üstün gəldi və biz azmış bir camaat olduq.” (Muminun surəsi, 106)
Nəfsin mənfi çağırışlarına qarşı yeganə dayanıqlı müqavimət nöqtəsi imandır və vicdanın gücü ilə hərəkət etməkdir. İmanlı insan ilahi biliyə əsaslanaraq nəfsin istəklərinə dirənir. Hətta ən böyük mənəvi sınaqlar zamanı belə, imanın və ilahi biliyin insanın nəfsin çağırışlarından uzaqlaşmasına imkan verir. Bu, nəfsin meylinin tamamilə aradan qalxması deyil, şüurlu bir şəkildə quran əxlaqına riayət edilməsi deməkdir.
Həqiqətən, qadın ona meyl etmişdi. Əgər Rəbbinin dəlilini görməsəydi, o da qadına meyl edəcəkdi. Biz ondan pisliyi və çirkin əməli uzaqlaşdırmaq üçün belə etdik. Həqiqətən, o, Bizim seçilmiş, səmimi bəndələrimizdəndi. (Yusuf surəsi, 24)
Nəfsin manipulyativ təbiətini nəzərə alaraq, onun mənfi təsirini neytrallaşdırmaq üçün insana açıq, təsirli və ibrətamiz sözlərlə xitab etmək zəruridir. Bu üslub, nəfsin gizli düşmənçiliyini aşkara çıxarmağa, onun arqumentlərini təkzib etməyə və insanı vicdanına qayıtmağa təşviq etməyə xidmət edir.
Onlara nəfsləri barəsində təsirli və ibrətamiz sözlər de. (Nisa surəsi, 63)
Axirət günündə hər kəs öz əməllərinin girovu və məhsulu olacaqdır. Nəfs, həm pisliyi, həm də yaxşılığı bilmə qabiliyyətinə malik olduğu üçün, Qiyamət günü insanın əməllərinə qarşı ən etibarlı şahid kimi çıxış edəcək. İnsan dünyada nəfsini aldatdığını zənn etsə də, əslində onun daxilindəki bu qüvvə həqiqəti dərk etmək qüdrətini daşıyır.
Hər kəs qazandığının girovudur. (Müddəssir surəsi, 38)
Xeyr! İnsan öz nəfsinə qarşı bir şahiddir! Hər cür üzrxahlıq etsə də. (Qiyamət surəsi, 14-15)
O gün insandan özünə qarşı hesab çəkməsi istəniləcək və nəfs ona əvvəllər verilmiş doğru biliyi xatırladacaq. Bu halda insan, etdiyi bütün yaxşı əməlləri yanında görəcək, lakin nəfsinin meylinə uyaraq etdiyi pis əməllərdən isə uzaq durmaq istəyəcək.
Kitabını (əməl dəftərini) oxu! Bu gün hesaba çəkilməyin üçün sən özün-özünə kifayətsən. (İsra surəsi, 14)
Orada hər kəs keçmişdə etdiyi əməlləri yoxlayıb görəcək… (Yunis surəsi, 30)
Hər kəsin etdiyi yaxşı əməlləri və pis əməlləri, qarşısında hazır bir vəziyyətdə görəcəyi o gün (qiyamət günü insan), onunla (günahları ilə) özü arasında uzaq məsafə olmasını arzulayacaqdır… (Ali İmran surəsi, 30)
Qiyamət gününün hökmü tamamlandıqdan sonra, şeytan da özünü müdafiə edərək, insanları sadəcə çağırdığını, lakin onları zorla pisliyə vadar etmədiyini etiraf edəcək. Beləliklə, bütün günahların məsuliyyəti insanın nəfsinin çağırışlarına şüurlu şəkildə cavab verməsində qalacaqdır.
(Haqq-hesab çəkilib) iş bitdiyi zaman şeytan (inkar edənlərə) deyəcəkdir: “Həqiqətən, Allah sizə haqq olanı vəd vermişdi. Mən də sizə vəd vermişdim, ancaq vədimə xilaf çıxdım. Onsuzda mənim sizə qarşı bir gücüm yoxdu. Mən sadəcə olaraq sizi (küfrə) dəvət etdim, siz də dəvətimi qəbul etdiniz. Ona görə də məni qınamayın, özünüzü qınayın!”… (İbrahim surəsi, 22)
Nəfs, insanın daxili aləmindəki daimi bir imtahan mənbəyi və həm fəlakətlərin, həm də mənəvi kamilliyin potensialıdır. Onun daxili təbiətindəki meyl pisliyə doğru olsa da, insana həmçinin xeyri seçmək qabiliyyəti də verilmişdir.
Nəfsin nəzarət altına alınması və ilahi bələdçiliyə uyğun olaraq idarə edilməsi, insanın dünyada rahat və xoşbəxt yaşamasına, axirətdə isə xilas olmasına nail olmasının yeganə yoludur. Nəfsi kənardakı bir düşmən kimi yox, daima oyaq qalmağı tələb edən daxili bir qüvvə kimi qəbul etmək, əxlaqi və etiqadi həyatın əsasını təşkil edir.
