Ali İmran surəsinin 154-cü ayəsində təsvir edilən insan tipi, hadisələrə Quranın təqdim etdiyi ilahi məntiq çərçivəsindən deyil, tamamilə fərqli bir prizmadan yanaşır. Bu insanlar, ” Allaha qarşı haqsız yerə cahiliyyə düşüncələrinə qapılaraq” yəni cahiliyyə dövrünə xas kor-koranə və mənfəətpərəst bir düşüncə tərzi ilə hərəkət edirlər. Bu zehniyyət, münafiq xarakterinin təməlini təşkil edir. Münafiqin ən diqqətçəkən və təhlükəli xüsusiyyəti, Quranı öz məqsədləri üçün alətə çevirməsi, hətta Quranın ruhuna qarşı mübarizə aparmaq üçün yenə də Quranın özündən istifadə etməsidir.
Bu mürəkkəb mübarizə metodunun tarixi kökləri dərinə gedir. Belə ki, Hz. Əlidən nəql olunan və Mehdinin fəaliyyətlərini işarə edən hədisdə bu vəziyyət açıq şəkildə ifadə olunur. Hədisdə vurğulanır: “Mehdinin işi çətindir. Çünki münafiqlər Quranla onun qarşısına çıxacaqlar.” Bu ifadə təkrar-təkrar vurğulanaraq, Mehdinin qarşılaşacağı ən böyük sınağın məhz Quranı özlərinə qalxan edən riyakarlar olacağı bildirilir.
Münafiqin bu davranışının təməlində yatan səbəb, ayədə də qeyd edildiyi kimi, onların mənfəətpərəst təbiətidir. Onlar, “Bu işdən bizə nə var ki?” deyərək hər vəziyyəti öz şəxsi mənfəətləri nöqteyi-nəzərindən dəyərləndirirlər. Onlar üçün mənəvi bir dava, ancaq konkret bir maddi qazanc, bir “qan” yəni fayda varsa məna kəsb edir.
Bu zehniyyət, fədakarlıq tələb edən anlarda dərhal özünü büruzə verir. “Bu işdə bizə aid bir şey olsaydı, biz burada öldürülməzdik,” deyərək məsuliyyətdən qaçırlar. Onların məntiqinə görə, həbs olunmaq, döyülmək və ya iftiraya məruz qalmaq kimi nəticələri olan bir mübarizədə heç bir şəxsi çıxar yoxdur. Çıxar ancaq sırf dünyəvi və alçaq mənfəətlərdədir. Məhz bu səbəbdən, münafiqlər kütlələr halında Peyğəmbərin ətrafından dağılışırdılar.
Onlar o mübarək, o nurani varlığın yanında durmağa, hətta üzünü görməyə belə dözə bilmirdilər, çünki onun nuru onları yandırırdı. Bəli, Peyğəmbərin üzünə baxmağa dözümləri yox idi, çünki onun nuru onları yandırırdı.
Eyni şəkildə, Hz. Mehdinin nuru da bütün münafiqləri yandıracaq və onlar bacardıqları qədər ondan uzaq qaçacaqlar. Onların ən böyük arzularından biri məhz Peyğəmbərdən və Hz. Mehdidən mümkün qədər uzaq durmaqdır.
Bu qaçışın nə qədər axmaqcasına həyata keçirildiyinə dair bir nümunə də mövcuddur: Hz. Peyğəmbər söhbət edərkən, münafiqlərdən biri qalxıb gedir. Digər bir münafiq də onu özünə sipər edərək, ayənin işarə etdiyi kimi, onunla birlikdə çölə çıxır. Bu qədər axmaqdır ki, bütün səhabələrin arasında bu hərəkətinin fərq ediləcəyini düşünə bilmir. Bu, klassik bir axmaqlıqdır, lakin o, özünü çox ağıllı və hiyləgər hesab edir.
Münafiqlər hər zaman “öz paylarından faydalanmağa” baxırlar. Onların payına düşən nədir? Yeyib-içib, yan üstə yatmaq. Ancaq bu arada, zahirən Quranı qoruyurmuş kimi görünərək, əslində Qurana qarşı mübarizə aparırlar. Bu mübarizəni necə həyata keçirirlər? Namazı qılar, orucu da tutarlar, ancaq dinin yayılması üçün cihaddan yəni səy göstərməkdən və təbliğdən qətiyyətlə imtina edərlər. Bu səbəbdən, hər bir münafiq öz fitrətinə uyğun olaraq bir “anti-Mehdi”dir və heç bir münafiq Mehdinin adını belə ağzına almaq istəməz, bundan şiddətlə çəkinər.
Allah bu xarakterin dəyişməz olduğunu bildirir: “…Sizdən əvvəlkilər öz paylarına düşəndən bəhrələndikləri kimi siz də öz payınıza düşəndən bəhrələndiniz…” (Tövbə surəsi, 69). Əvvəlki münafiqlər də eynilə öz paylarından; atasından, anasından, qardaşından və ya iş yerindən gələn dünyəvi mənfəətlərdən faydalanmaq üçün müsəlmanların yanından qaçırdılar. Bu, dəyişməz bir münafiq xarakteridir.
Allah, onların əvvəlkilərin etdiklərinin eynisini etdiklərini bildirir. Onlar da eyni şəkildə Quranı istifadə edərək Qurana və müsəlmanlara qarşı mübarizə aparmağa cəhd edirlər, lakin cəhd etməkdən və təbliğdən, ən çox nifrət etdikləri şeydən şiddətlə uzaq dururlar. Onlar, müsəlmanların Quranı həqiqətən anlaya bilməyəcəyini zənn edərək belə bir axmaqlığa düşürlər. Çünki Quranın həqiqəti onlara bağlanmışdır, onu anlaya bilməz və Quranın gətirdiyi azadlıq ruhunu qavraya bilməzlər.
Bu münafiq zehniyyətinə qarşı əsas mübarizə metodu isə onların arzuladığı kimi qan və zülm deyil, tam tərsinə, Quran, elm, bilik və xüsusilə də sevgidir. Sevgi və məhəbbət münafiqləri yandırar. Münafiq qan və zülm istəyərkən, bəzi cahil insanlar da bu istəyə ortaq ola bilər. Ancaq münafiqliyə qarşı həqiqi mübarizə, onların riyakar dünyagörüşünü elmi və mənəvi dəlillərlə, sevgi və şəfqətlə çökdürməkdir.
