İnsan fitrəti etibarilə yanılmağa və xəta etməyə meylli bir varlıqdır. Lakin İslam əxlaqında mömin şəxsiyyətinin ən bariz göstəricisi, səhv etdikdən sonra nümayiş etdirdiyi mənəvi duruşdur. İnsan xəta etdikdə təkəbbürə qapılmamalı, dərhal vicdanının səsinə qulaq asaraq Yaradana sığınmalıdır.
Allahın razılığını axtaran bəndə üçün yeganə çıxış yolu, səmimi qəlbdən “Ya Rəbbi, məni bağışla” deyərək tövbə etməkdir. Bu, insanın acizliyinin etirafı olmaqla yanaşı, Allah qatında çox bəyənilən, bir gözəllik və ucalıq əlaməti kimi qiymətləndirilir. Məhz bu səbəbdən, səhvdən dönmək və bağışlanma diləmək möminin ən təbii və zəruri halı olmalıdır.
Allahdan bağışlanma dilə! Şübhəsiz ki, Allah bağışlayandır, rəhmlidir. (Nisa surəsi, 106)
Cəmiyyət həyatında və insanlar arası münasibətlərdə ədalət prinsipinin qorunması, şəxsi simpatiyalardan və ya maddi maraqlardan qat-qat üstündür. Bəzən insanlar zahirən təsir edici, gözəl danışan, müxtəlif imkanlara sahib olan, lakin xarakteri xəyanətə və günaha meylli şəxslərlə qarşılaşırlar. Belə vəziyyətdə, həmin şəxsin sahib olduğu “nemətlərə” və ya təsir gücünə aldanaraq onu müdafiə etmək böyük xətadır.
Uyğunsuz hərəkətlər edən, münasibətsiz davranan və xəyanəti vərdiş halına gətirən bir kimsəni müdafiə etmək deyil, əksinə, onu tənqid etmək, səhvlərini üzünə vurmaq və doğrunu izah etmək lazımdır. Çünki xəyanət edəni Allah sevməz və Allahın sevmədiyi bir əməli müdafiə etmək doğru yolda olanlara yaraşmaz.
Özlərinə xəyanət edən kimsələr üçün mübahisə etmə! Şübhəsiz ki, Allah günahkar xain kimsəni sevməz. (Nisa surəsi, 107)
İnsan psixologiyasının ən qaranlıq məqamlarından biri, şəxsin öz daxili aləmindəki eqoizmi, kini və səmimiyyətsizliyi cəmiyyətdən gizlətməyə çalışmasıdır. İnsanlar çox vaxt öz əxlaqsızlığını, zalımlığını, kibrini və tərs xarakterini başqalarından gizlədə bilir və elə zənn edər ki, bu gizlilik onları qoruyacaqdır. Halbuki, hər şeyi yaradan Allah onların qəlbindəkiləri ən incə detallarına qədər bilir və intiqam sahibi olduğunu bəyan edir.
Xüsusilə “gecə planları”na diqqət çəkilməsi böyük bir hikmətdir. Məkrli insanlar, fitnə-fəsad törətmək istəyənlər öz çirkin planlarını adətən gündüz deyil, gecə vaxtı, qaranlıq pərdəsi altında qururlar. Onlar möminlərə qarşı sözlü və ya feili tələlər hazırlayarkən özlərini müstəqil, azad və Allahdan gizli bir iş görmüş kimi hiss edirlər.
Bu, onların ən böyük aldanmasıdır. Onlar elə zənn edirlər ki, müstəqil hərəkət edirlər, halbuki Allahdan ayrı, Ondan xəbərsiz bir millim, hətta bir santim belə hərəkət etmək mümkün deyil. Bütün o planların, danışılan sözlərin yaradıcısı da Allahdır və O, elmi ilə hər şeyi, onların hər bir hərəkətini hərtərəfli əhatə etmişdir.
Onlar (etdiklərini) insanlardan gizlətsələr də, Allahdan gizlədə bilməzlər. Gecə vaxtı Onun razı qalmadığı sözləri sərf etdikləri zaman da Allah onların yanında idi. Allah onların etdiklərini (elmi ilə) əhatə etmişdir. (Nisa surəsi, 108)
Dünya həyatında insanlar bəzən şəxsi mənfəətləri və ya qohumluq əlaqələri xatirinə vicdansız, əxlaqsız və münasibətsiz insanları müdafiə edirlər. “Aman toxunma, ona ilişmə” deyərək, sanki bir hamilik missiyası yerinə yetirirlər. Lakin bir insan əxlaqsızlıq və alçaqlıq edirsə, mütləq onun üzərinə gedilməli, xəbərdarlıq edilməlidir. “Mənə nə” məntiqi ilə zalımı qorumaq yolverilməzdir.
Bu dünyada hər hansı qanunsuz vasitə ilə kimisə müdafiə etmək mümkün ola bilər. Lakin məsələnin axirət ölçüsü tamamilə fərqlidir. Qiyamət günü, Allahın mütləq ədaləti qarşısında o insanları kim müdafiə edəcək? Allah “Məndən qurtula bilməzlər” buyurur. O gün Allahın əzabından, cəhənnəmə atılmaqdan heç bir dünyəvi güc insanı xilas edə bilməz.
Cəhənnəmə girən insan artıq məhv olmuş deməkdir. Buna görə də, insanı “qurtardım” deyə sevinmək əvəzinə, zalımı, qəddarı və eqoisti hələ bu dünyada ikən elmlə, irfanla və ağılla zərərsizləşdirmək və doğru yola dəvət etmək lazımdır.
Bax siz, dünya həyatında onlar üçün mübahisə edən kəslərsiniz. Bəs qiyamət günü kim onlar üçün Allahla mübahisə edəcək, yaxud kim onlara vəkil olacaq? (Nisa surəsi, 109)
Bütün bu sərt xəbərdarlıqlara baxmayaraq, İslam dini ümidsizlik qapısını hər zaman bağlı saxlayır. Tövbə mexanizmi insan üçün ən böyük lütfdür. Əgər bir insan dürüstcə, heç bir bəhanə gətirmədən xətasını qəbul edər, əxlaqsızlığından və vicdansızlığından əl çəkərsə, Allah onu bağışlayacağını vəd edir.
Burada çox incə bir məqam var: Əgər Allah bağışlayırsa, bəndənin cəzalandırma haqqı qalmaz. İnsan da bağışlamaqla mükəlləfdir. Allahın bağışlaması mövzu olduqda, insanın “mən bağışlamıram” deməsi İlahi iradəyə ziddir.
Kim pis bir iş görər və ya özünə zülm edər, sonra da Allahdan bağışlanma diləyərsə, Allahın bağışlayan və mərhəmətli olduğunu görər. (Nisa surəsi, 110)
Günahın təbiəti barədə düşünərkən, onun əslində insanın özünə qarşı etdiyi bir sui-qəsd olduğunu dərk etmək lazımdır. Hər bir pis əməl insanın öz nəfsinə yapışan bir ləkədir. Qazanılan günah insanın öz əleyhinə işləyir. İnsan bir pislik etdikdə buna sevinməməlidir, çünki o günah ona yapışıb qalır.
Axirətdə əməl dəftəri açıldığı zaman, insan öz əməllərinin qarşılığı olaraq böyük bəla, iztirab və ağrı ilə qarşılaşacaq. Bu iztirab qısa müddətli deyil; milyonlarla il, hətta sonsuza qədər davam edə biləcək bir peşmançılıqdır.
Kim bir günah qazanarsa, onu yalnız öz əleyhinə qazanmış olar. Allah hər şeyi biləndir, hikmət sahibidir. (Nisa surəsi, 111)
İnsan xarakterinin ən çirkin tərəflərindən biri də yalan danışmağa və iftira atmağa olan meylidir. İnsanlar tez-tez özlərini təmizə çıxarmaq üçün “filankəs etdi, mən günahsızam, xətalı olan odur” kimi ifadələrlə günahı başqasının üzərinə atmağa çalışırlar.
Lakin Allah bu ayələrlə insanlara xəbərdarlıq edir: Bu cür adi oyunlarla, yalanlarla Allahın ədalətindən qaçmaq mümkün deyil. Yaradan hər şeyi əhatə etdiyi üçün, hər bir gizli əməli və niyyəti bilir. “Məndən qurtulmanız mümkün deyil” həqiqəti, hər bir pisliyin İlahi elmdə qeydə alındığını göstərir.
Kim bir xəta edər, yaxud günah iş görər, sonra da onu günahsız bir kimsənin üstünə atarsa, şübhəsiz, o (günahkar), iftira və açıq-aşkar bir günah yüklənmiş olar. (Nisa surəsi, 112)
Tarixən inkarçılar və pis niyyətli insanlar səhv təlqinləri, əxlaqsız fikirləri ilə Peyğəmbəri də öz tərəflərinə çəkməyə, onu haqq yoldan sapdırmağa çalışmışlar. “Bizə bənzə” deyərək onu öz iyrənc və qaranlıq dünyalarına dəvət etmişlər. Lakin Peyğəmbər Allahın ona verdiyi güc və bəsirətlə bu təlqinlərə şiddətlə müqavimət göstərmiş, onlara boyun əyməmişdir. Bu müqavimət, Allahın taledə təyin etdiyi xüsusi bir qorumadır.
Taledə olmayan bir zərər insanın başına gələ bilməz. İnkarçılar Peyğəmbərə zərər vermək üçün ox atsalar, balta vursalar, qılınc çəksələr belə, əgər taledə yoxdursa, o zərər toxunmaz.
Məsələn, tarixi mənbələrdə qeyd olunan məşhur bir hadisə bu həqiqəti sübut edir: Bir müşrik, Peyğəmbər namaz qılarkən başının üzərində qılıncla dayanır və “Ya Muhəmməd, səni məndən kim qurtaracaq?” deyə soruşur. Peyğəmbərimiz isə böyük bir soyuqqanlılıqla, heç halını pozmadan “Allah qurtaracaq” cavabını verir.
Bu cavab qarşısında həmin şəxsin qolu havada donub qalır, iflic olmuş kimi hərəkət edə bilmir. O təvəkkül və cəsarət qarşısında, Allahın izni ilə düşmən aciz qalır və qılıncı endirə bilmir. Bu, Peyğəmbərimizin yaşadığı real bir möcüzə və İlahi qorumanın bariz nümunəsidir.
Allahın insanlığa ən böyük lütfü isə göndərdiyi Kitab və hikmətdir. Allah Peyğəmbərə bilmədiklərini öyrətmiş və onun vasitəsilə bütün bəşəriyyəti aydınlatmışdır. Quranın öyrətdiyi ən böyük həqiqət ağıllı olmaqdır. Quran və ağıl iç-içədir; Quran saf ağlın (əql-i səlim) qaynağıdır. İnsan Quran sayəsində həqiqi mənada ağıllı olur. Qurandan kənar bir insan zəki ola bilər, lakin hikmətli və ağıllı ola bilməz. Ağıllı olmanın bələdçisi yalnız bu İlahi Kitabdır.
Əgər sənə Allahın lütfü və mərhəməti olmasaydı, onlardan bir dəstə səni (haqdan) azdırmaq niyyətində olardı. Halbuki, onlar özlərindən başqasını azdıra bilməzlər və sənə heç bir zərər verə bilməzlər. Allah sənə Kitabı (Quranı) və hikməti nazil etdi, eləcə də daha əvvəl bilmədiklərini öyrətdi. Allahın sənə olan lütfü böyükdür. (Nisa surəsi, 113)
