Hər səhər gözümüzü açdığımızda qarşımızda axıcı, kəsintisiz və sabit bir dünya görürük. Rənglər, hərəkətlər və cisimlər bizə tam bir reallıq hissi verir. Bəs, həqiqətən də qavradığımız bu dünya, fasiləsiz bir film lenti kimidir? Yoxsa bu, beynimizin bizə oynadığı bir oyundan, ayrı-ayrı fotoşəkillərin sürətli birləşməsindən yaranan bir illüziyadırmı? Bu mövzunu yəni görmə hadisəsinin elmi mexanizmini və bu mexanizmin arxasında dayanan daha dərin bir həqiqəti – kainatın “anbaan” yaradılması mövzusunu araşdıraq.
Müasir elm bizə göstərir ki, görmə prosesi bizim zənn etdiyimiz kimi passiv bir müşahidə deyil, olduqca mürəkkəb və aktiv bir prosesdir. Gözümüzə xarici aləmdən gələn işıq fotonları retina üzərindəki hüceyrələr tərəfindən elektrik siqnallarına çevrilir. Bu siqnallar optik sinirlər vasitəsilə beynin arxa hissəsində yerləşən görmə mərkəzinə ötürülür. Beyin isə bu xaosdan ibarət elektrik siqnallarını deşifrə edərək bizim üçün mənalı bir görüntü yaradır.
Buradakı ən heyrətamiz məqam, prosesin kəsintisiz olmamasıdır. Beynimiz dünyanı fasiləsiz axan bir çay kimi deyil, sürətlə bir-birini əvəz edən ayrı-ayrı “kadrlar” (fotoşəkillər) şəklində qavrayır. Bu, kinematoqrafiya elminin təməl prinsipidir. Bir film, əslində saniyədə 24 fərqli statik kadrın sürətlə göstərilməsindən ibarətdir. “Görüntünün qalıcılığı” (Persistence of Vision) adlanan bioloji xüsusiyyət sayəsində beynimiz bu ayrı-ayrı kadrlar arasındakı boşluqları doldurur və biz hərəkətli, axıcı bir video izlədiyimizi düşünürük.
İnsan gözünün və beyninin işləmə prinsipi də tam olaraq buna bənzəyir. Biz əslində kəsintisiz bir reallığı deyil, saniyədə onlarla dəfə yenilənən, ayrı-ayrı yaradılmış görüntü kadrlarını görürük. Bizim “indiki an” dediyimiz şey, əslində bu kadrlardan yalnız biridir. Bir saniyə əvvəlki görüntü artıq yox olmuş, bir saniyə sonrakı isə hələ yaradılmamışdır. Bizim bütün həyat təcrübəmiz, ard-arda gələn bu anlıq yaradılışların məcmusudur.
Elmin ortaya qoyduğu bu heyrətamiz həqiqət, bizi daha fundamental bir suala gətirib çıxarır: Əgər dünya hər an yenilənən ayrı-ayrı kadrlardan ibarətdirsə, bu kadrları yaradan kimdir? Bu kəsintisiz yaradılışın mənbəyi nədir?
Bu nöqtədə Qurani-Kərimin kainat təsviri ilə müasir elmin kəşfləri arasında dərin bir paralellik ortaya çıxır. İslam dini, Allahın kainatı bir dəfə yaradıb sonra özbaşına buraxdığı deist bir anlayışı qətiyyətlə rədd edir. Qurana görə, Allahın yaratması anbaan və davamlıdır. Bütün kainat, hər bir zərrəsi ilə birlikdə, hər an Allahın iradəsi və qüdrəti ilə yenidən yaradılır.
Bu həqiqət Quranda bir çox ayədə bəyan edilir:
“Göylərdə və yerdə olanların hamısı (ehtiyaclarını) Ondan istəyər. O, hər an (yeni) bir işdədir (yaratma halındadır).” (Rəhman surəsi, 29)
Bu ayə, yaradılışın statik bir hadisə olmadığını, tam əksinə, hər an baş verən dinamik bir proses olduğunu açıq şəkildə ifadə edir. Allahın “hər an bir işdə olması” – öldürməsi, diriltməsi, ruzi verməsi, şəfa verməsi, yeni varlıqlar yaratması – bizim gördüyümüz hər bir “kadrın” Onun tərəfindən o an yaradıldığını göstərir.
Bir başqa ayədə isə bu anlıq yaratmanın sürəti və asanlığı belə vurğulanır:
“Bir şeyi yaratmaq istədiyi zaman Onun işi ancaq ona “Ol!” deməkdir. O da dərhal olar.” (Yasin surəsi, 82)
Bizim beynimizin bir saniyədə onlarla kadrı qavraması kimi, Allah da sonsuz qüdrəti ilə bütün kainatı və içindəki hər şeyi hər an “Ol!” əmri ilə yenidən var edir. Bizim axıcı zənn etdiyimiz həyat, əslində bu anlıq “Ol!” əmrlərinin kəsintisiz təcəllisindən başqa bir şey deyildir.
Bu davamlı yaradılış fikri, bu ayədə də öz əksini tapır:
“O, ilkin yaradan, sonra onu (hər an) təkrarlayandır. Bu, Onun üçün çox asandır.” (Rum Surəsi, 27)
Görmə hadisəsinə bu perspektivdən baxdıqda, gündəlik həyatımızın ən adi anları belə fövqəladə bir məna qazanır. Qarşımızdakı masanın, pəncərədən görünən ağacın, sevdiyimiz bir insanın üzünün görüntüsü sabit və öz-özünə var olan bir maddənin əksi deyil. Onların hər biri, o an Allah tərəfindən yaradılan, yenilənən və bizim beynimizdə üç ölçülü bir görüntü olaraq təcəlli etdirilən bir sənət əsəridir.
Keçmişdə gördüyümüz bir mənzərə artıq yoxdur; gələcəkdə görəcəyimiz isə hələ yaradılmamışdır. Biz yalnız Allahın bizim üçün o an yaratdığı tək bir “kadrın” içində yaşayırıq. Bu, insanın Allaha olan möhtaclığını və təvəkkülünü dərindən hiss etməsinə səbəb olan bir həqiqətdir.
Beləliklə, gözümüzün dünyanı “kadr-kadr” qavraması sadəcə bioloji bir mexanizm deyil, eyni zamanda yaradılışın ən böyük sirlərindən birinə açılan bir pəncərədir. Hər baxış, hər an şahidi olduğumuz bu kəsintisiz möcüzə, Allahın varlığının, qüdrətinin, elminin və sənətinin açıq-aşkar bir dəlilidir. Dünya, axıcı bir video deyil; hər kadrı sonsuz bir hikmət və qüdrətlə çəkilən ilahi bir “film”dir.
