Tənzimat dövründən sonra I Məşrutiyyət gəlir. Bu qısa dövrün dərhal ardından da, 33 il davam edəcək olan Sultan Əbdülhəmid dövrü başlayır. Əbdülhəmid hökumət rəhbərliyini ləğv etmiş və ölkəni öz rəhbərliyi altında tutmuşdur. Bəzi tarixçilər bu səbəblə Əbdülhəmid dövrünü “despotizm” (təzyiq) dövrü olaraq qəbul etməyə və pisləməyə meyllidirlər. Halbuki gerçəklər fərqlidir.
Sultan Əbdülhəmid, dağılmanın kənarına gəlmiş olan imperatorluğu, 1876-cı ildən 1909-cu ilə qədər böyük diplomatik tarazlıq siyasəti ilə dəstək olmuş və ölümcül döyüşlərə girməkdən qorumuşdur. Üstəlik, rəhbərliyi boyunca Osmanlının idarəetmə sistemində, hüquq sistemində, təhsil sistemində, hərbi nizamında və daha bir çox sahədə çox əhəmiyyətli islahatlar reallaşdırmışdır. Sonradan İstanbul Universiteti halına gələcək olan Dar-ül Fünun (Elm yurdu) onun zamanında açılmışdır. Ölkədəki teleqraf və dəmiryollarının təməli onun zamanında atılmışdır. Respublikanı quran nəsil, Böyük Öndər Atatürk də daxil olmaq üzrə, Əbdülhəmidin açdığı müasir məktəblərdə təhsil almış və yetişmişdir. Əbdülhəmidin rejiminin “qanlı” olduğu iddiası isə həqiqətdən kənardır. Ən şiddətli müxaliflərinə belə edam deyil, sürgün cəzasını nəzərdə tutan bir padşah üçün belə bir tərif vermək, ən yüngül ifadə ilə haqsızlıqdır.
Bütün bu gerçəkləri göz ardı edən “Əbdülhəmid düşmənliyi”nin həqiqi səbəbi isə, bu böyük Sultanın dindar müsəlman olması və Osmanlını İslam əxlaqının gərəyinə görə idarə etmiş olmasıdır.
Əbdülhəmid dövründə, ona müxalif çıxan ziyalılar isə “Gənc Türklər” olaraq bilinərlər. Gənc Türklər ortaq fikrə sahib deyildirlər, aralarında İslami həssaslığa sahib olanlar da vardır. Ancaq çoxu, qərbli fəlsəfə, ideologiya və sistemləri mənimsəmiş və Osmanlının qurtuluşunun bunları mənimsəməkdən keçdiyini sanan kəslərdir. Çoxu yaxşı niyyətli olmasına, ölkəni qurtarma xəyali ilə yola çıxmasına baxmayaraq, müdafiə etdikləri fikirlərin əhəmiyyətli bir hissəsi səhvdir və necə ki, Əbdülhəmidi devirdikdən sonra ölkəni on il içində yıxmaları, bunun tarixi bir dəlili olmuşdur. Gənc Türklərin bir fraksiya olmasına baxmayaraq, 1910-cu ildən etibarən bu hərəkətin hamısına suveren olan, 1913-cü ildən etibarən də ölkənin tək həqiqi idarəçisi halına gələn İttihad və Tərəqqi partiyası, “Əbdülhəmid əleyhinə” Osmanlını yaxşıya doğru aparmadığının isbatıdır.
Gənc Türkləri və İttihadçıları yuxarıda bəhs etdiyimiz “Qərbli fəlsəfə, ideologiya və sistemlərə” yönəldən faktorların başında isə, bu hərəkətlərin içindəki masonik faktor gəlir.
Parisdə nəşr olunan “Le Temps” qəzetinin 20 avqust 1908-ci il tarixli sayında, Selanikdəki iki əhəmiyyətli İttihadçı, yəni Rəfiq Bəy və mayor Niyazi ilə etdiyi reportajda verilən məlumatlar, masonluğun bu hərəkət içindəki təsirini göstərir:
Müsahibəni edən jurnalist İttihadi Tərəqqinin 1905-ci il ilə 1908-ci il tarixləri arasında masonluqdan nə qədər kömək gördüyüm və təsirləndiyini soruşdu. Verilən cavab maraqlıdır və bu şəkildə yekunlaşdırıla bilər. Masonluq və xüsusilə İtalyan masonluğu bizə mənəvi dəstək oldu. Selanikdə Müteaddit lojalar fəaliyyətdə idi. Həqiqətdə İtalyan lojaları İttihadi Tərəqqiyə köməkçi oldular və bizləri qorudular. Çoxumuz mason olduğumuz üçün ümumiyyətlə təşkilatlanmaq üçün lojalarda toplandıq. Üzvlərimizi də ümumiyyətlə lojalardan seçməyə çalışardıq. Lojalardakı fəaliyyətlərimizdən İstanbul şübhələnməyə başladı və bir neçə kəşfiyyatçı lojalara girməyi bacardı. (Mimar Sinan jurnalı, sayı 60 səh. 9 Reşat Atabek)
2-ci Hökumətin elanından sonra İstanbula gələn Balkan komitəsinin qurucusu Roden Buxton isə, İttihadi Tərəqqi Cəmiyyətinə giriş mərasiminin, masonluğa giriş mərasiminin eynisi olduğuna diqqət çəkmişdir:
Cəmiyyətə qatılmaq istəyən namizədə, əvvəl böyük bir sirr açıqlanacağı bildirilir və etibarlılığı araşdırıldıqdan sonra and içdirilirdi. Bundan sonra qəbul mərhələsi gəlirdi. Üzv namizədlərinin gözləri bağlanır, ardından namizədlər bilinməyən bir otağa aparılır və gözləri açıldığında özlərini alaqaranlıq bir otaqda, qara maskalı üç insan qarşısında olurdular. Burada hər namizəd and içir, qılınca əlini basırdı. Bu andda sirləri gizləyəcəyi və cəmiyyətə xəyanət edənlər yaxınları, sevdikləri belə olsa öldürəcəyi kimi xüsuslar vardı. Xəbərləşmə isə kuryerlər arasında təmin edilirdi. (Buxton, Turkey in Revolution, Londra 1909, Mustafa Yalçın, Jön Türklerin Serüveni, İlke yayımları, 1994, İstanbul, səh. 123)
İlhami Soysal da masonluq ilə İttihadçılıq arasındakı əlaqəyə detallarıyla toxunmuşdur:
Selanikdəki Makedoniya Rizorta Lojası və Veritas Lojası başlanğıcda içindəki Türklər azlıq təşkil etməsinə baxmayaraq gedərək Türklərin idarəsinə keçmiş və İttihadi Tərəqqi Cəmiyyətinin bir nöqtədə qaynaqları olmuşlardı. İttihadi Tərəqqi Cəmiyyətinin öndərləri Talat paşa, Mithat Şükrü Bleda, Kazım paşa, Manyasizadə Rəfiq, Kazım Nami Duru, sonradan Muş millət vəkili olan mayor Naki, Drama jandarma komandiri Hüseyn Mühiddin, maliyyə müfəttişi Ferit Aseo, Makedoniya Rizorta lojasındandırlar. Emmanuel Karasu, sonradan Bəhriyə naziri olacaq Camal paşa, Faiq Süleyman paşa, İsmayıl Canpolat, Gümülcine millət vəkili Hoca Fehmi Əfəndi, Mustafa Doğan, sonradan Babail basqınında vurulan Mustafa Nəcib isə Veritas lojasında oyanmışlar. Sonradan sədrəzəm olacaq Talat paşa ilə mayor Naki bəy həm Makedoniya Rizorta Lojasında həm də bu Veritas Lojasında işlərə qatıldılar. (İlhami Soysal, Dünyada ve Türkiye’de Masonluk ve Masonlar, Der yayımları, İstanbul, 1980, 3-cü nəşr, səh. 235-236)
Selanikdə bu hadisələr olarkən, masonlardan böyük bir təhlükənin gələcəyini hiss edən Əbdülhəmid, mason lojalarını idarə altına almağa çalışmışdır. Lojalarda nələr danışıldığı və oradakı edilən fəaliyyətlərin məzmunu mövzusunda xəbər alma sistemi qurmuşdur. Ustad mason Kəmaləddin Apak, o dövrləri belə izah edər:
Masonluq və masonlar əleyhindəki sistemli təqib edilmə 2-ci Əbdülhəmid zamanında çoxalmışdı. Sultan Əbdülhəmid masonlardan qorxurdu. Bunu da əlavə edim ki, Əbdülhəmidin masonlardan qorxması haqsız çıxmadı. Filvaki fani mason olan 5-ci Sultan Murad, 28 illik məhbus həyatından sonra 1904-cü ildə əbədiyyət məşriqinə intiqal etdi. Beləliklə Sultan Əbdülhəmid bu kabusdan xilas olmuş oldu. Lakin bir azdan ifadə edəcəyim ilə, 3-4 il sonra Rumelidəki masonların böyük rol oynadıqları yeni hərəkət azadlıq və hökumət nurunu məmləkət üfüqlərində parlatdı. 1908-ci ildə Əbdülhəmidə zorla qəbul və elan etdirilən ikinci Hökumətin nurlu məşəlini tutan əllər və qabaqcıllar mason idi… Bunu da ifadə etmək lazımdır ki, Əbdülhəmid yalnız İstanbulda masonları izləyib buralara sərbəstlik verməmişdir. Təzyiqlər bu bölgəyə (Rumeliyə) də şamildi. Xüsusilə Selanikdə lojaların qapılarında paltar dəyişdirmiş məmurlar gözlədilər və kimlərin girib çıxdığı nəzarət edilərdi. Lakin buna baxmayaraq sarayın İstanbuldakı hökmü və gücü buralara təsir etmirdi. Çünki Selanik, Kosova və Monastır vilayətlərində əcnəbi idarəsi mövcud idi. (Kemalettin Apak, Türkiyede’ki Masonluk Tarihi, səh. 34-35)
Qısacası masonluq, Osmanlının axırıncı yarım əsrinə damğa vuran Əbdülhəmid-Gənc Türk qarşıdurmasında Gənc Türklərin yanında yer aldı və bu hərəkətin içində böyük gücə çatdı. Bu, masonluğun siyasi təsiri, daha doğrusu zərəri idi. Təşkilatın daha qalıcı olan təsiri və zərəri isə, Avropadakı qardaşlarından öyrəndiyi materialist fəlsəfəni Türk cəmiyyətinə təlqin etmək oldu.
Bir “nümunə” üzərində araşdırma aparmaq, masonluğun materialist fəlsəfəsinin nə ölçülərə uzandığını göstərə bilər.
