Allah bir ayəsində möminlərə böyük qurtuluş və səadətin Allah yolunda malları və canları ilə mübarizə aparmaqda olduğunu bildirir. Bu ilahi prinsip həm fərdi təmizlənmənin, həm də ictimai rifah modelinin əsasını təşkil edir. İnsan malını Allah yolunda xərclədikdə mənəvi rahatlıq tapar; canını bu yola həsr etdikdə və ya fəda etdikdə isə əsl qurtuluşa çatar.
Allah yolunda səxavətlə xərcləyən mömin, ilahi möcüzə olaraq ruzisinin heç gözləmədiyi yerlərdən artırıldığının şahidi olar. Allah Quranda “Bilmədiyiniz bir yerdən sizə ruzi verərəm” vədini verərək bu vəziyyəti təsdiq edir. Bu sistemdə müsəlmana pul və mal fasiləsiz axınla gəlir, o xərclədikcə Allah daha çoxunu verir.
Ancaq bu ilahi sistemin işləməsi insanın aldığı neməti yığmamasından asılıdır. Pulu yığmaq, yatağın altına və ya bağçaya basdırmaq Allahın verdiyi nemətin ruhuna ziddir. Belə ki, Allah yığılan bu malların axirətdə sahiblərinin alınlarını və böyürlərini dağlamaq üçün istifadə ediləcəyini bildirir. Pul yığılmaq üçün deyil, istifadə edilmək və dövriyyədə olmaq üçün verilmiş bir vasitədir. Pul istifadə edildikdə iqtisadi böhranın qarşısı alınır; pul dondurulduqda, yəni insanlar eqoist və xudbin davranaraq sərvətlərini kilidləyib bazardan çəkdikdə isə iqtisadi həyat dayanma nöqtəsinə gəlir.
Bu vəziyyət bir kollapsa, yəni ölümdən əvvəlki son mərhələ olan koma halına bənzəyir. Mal alınmadığı üçün sənaye istehsalı dayandırır, banklarda və evlərdə pul donur və hər sahədə bir çöküş yaşanır. Dövlətlərin pul çap etməsi belə bir həll yolu olmur, çünki çap edilən yeni pul da eyni şəkildə pul yığanlar tərəfindən sistemdən çıxarılaraq saxlanılır. İstehsalın mənasını itirməsi ilə zavodlar bağlanır və nəticədə pulun da bir dəyəri qalmır.
Quran əxlaqı isə bu yığımçı və xudbin münasibətin tam əksi olan səxavəti və paylamağı əmr edir. “Ehtiyacdan artıq qalanı payla” əmri bu modelin mahiyyətini təşkil edir. Zəngin bir müsəlman, ehtiyacından artığını payladıqda, kasıb və yoxsullar bu pulla əsas ehtiyaclarını qarşılayır.
Bu vəziyyət bazarda bir hərəkətlilik yaradır; artan tələb istehsalın sürətlənməsini təmin edir. Pul gedir, mal gəlir və bu dövriyyə sayəsində iqtisadiyyat çarxı möhtəşəm bir sürətlə fırlanır.
Zəkat, fitrə və sədəqə kimi mexanizmlərlə sərvət davamlı olaraq cəmiyyətə yayılır. Bu vəziyyət eyni zamanda sərvət sahibinin də xeyrinədir. Öz zavodunda istehsal olunan mallara olan tələb artır, bu da ona yeni zavodlar qurmaq və daha çox qazanmaq imkanı verir. Qazandıqca daha çox paylayır, payladıqca iqtisadiyyat daha da güclənir və sürətlənir.
Müasir kapitalist sistemində isə xudbinlik hökm sürdüyü üçün sərvətin böyük bir hissəsi müəyyən əllərdə bloklanır. Gələcək qayğısı ilə saxlanılan bu pul istehsalın və istehlakın qarşısında bir əngələ çevrilir. Sənaye malları satılmır, istehsal dayanır və işçilər maaş ala bilmirlər. İslamın paylama əxlaqı bu fitnəni və iqtisadi çöküşü aradan qaldıran yeganə həll yoludur.
Faizsiz bir sistemdə bu səxavət əxlaqı tətbiq edildikdə iqtisadiyyat şahlanır və möhtəşəm bir bərəkət ortaya çıxır. Məsələn, İttihad-i İslamın reallaşması ilə sərhədlər və vizalar ləğv edilsə, bu gün iqtisadi çətinlik çəkən islam ölkələri mal və kapital axını ilə ağılasığmaz dərəcədə zənginliyə qovuşardı.
Quran “sərvətin yalnız zənginlər arasında dönən bir güc olmasın” ayəsi ilə kapitalizmin yığımçı məntiqinə ən böyük zərbəni vurur. Səhabə dövründə bu əxlaq o dərəcədə yüksək səviyyədə yaşanmışdır ki, müsəlmanlar evlərini belə qardaşları ilə bölüşmüşlər. İstifadə edilməyən otaqların boş qalmaqdansa bir müsəlman qardaşın istifadəsinə verilməsi bu sevgi və qardaşlıq ruhunun bir əksidir. Hətta bu paylaşma ruhu o qədər irəli getmişdir ki, bir-birlərinə miras qoymağa başlamışlar, ancaq Allah miras sisteminin pozulmamasını bildirərək atadan oğula keçid hüququnu qorumuşdur.
Dünyanın ən zəngin ölkələrində belə yüz minlərlə insanın evsiz yaşaması bu xudbin sistemin bir nəticəsidir. Allah Quranda malın xüsusilə kasıblara, yoxsullara, yolda qalanlara və qəlbi İslama isinişdiriləcək olanlara verilməsini əmr edir. Bu, Allahın bir imtahanıdır; çünki O, istəsəydi hər kəsi bərabər zənginlikdə yarada bilərdi. Ancaq Allah insanın öz iradəsi ilə, sevərək və bir ibadət şüuru ilə verməsini, bu yolla yüksək əxlaqa çatmasını istəyir.
Malını paylayan şəxs öz vicdanında dürüst və yaxşı bir insan olduğuna inanarkən, malını yığan şəxs isə zalım və əxlaqsız olduğunu hiss edir. Allah, “And olsun, əgər infaq etsəniz, həqiqətən sizə artıraram” buyuraraq verən əlin daima bərəkət tapacağını müjdələyir. Bu həqiqəti görən Hz. Əbu Bəkr, ehtiyacdan artıq qalanın nə olduğu soruşulduqda, “bütün malım” deyərək hər şeyini Allah yolunda infaq etmişdir.
Hz. Ömər və Hz. Osman kimi zəngin səhabələr də sərvətlərini səxavətlə paylamış, yüzlərlə dəvəni kəsib ətini, karvanlar dolusu ərzağı xalqa çatdırmışlar. Bu səxavət həm xalqın rifahını artırmış, həm də öz ticarətlərinin bərəkətini çoxaltmışdır. Çünki yaxşı qidalanan, yaxşı geyinən və xoşbəxt olan insanlar daha şövqlə çalışır, bu da istehsalı və qazancı artırır.
Allah, “Sevdiyiniz şeylərdən infaq etməyincə əsla yaxşılığa çata bilməzsiniz” buyuraraq əsl fədakarlığın ölçüsünü ortaya qoyur. İnsan surəsində isə möminlərin özləri ehtiyac içində olmalarına baxmayaraq yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirdikləri izah edilir (İnsan surəsi, 8).
Burada əsirə, yəni onu öldürməyə cəhd etmiş bir düşmənə belə öz yediyi yeməkdən ikram edilməsi İslam əxlaqının çatdığı zirvəni göstərir. Üstəlik, bunu edərkən heç bir qarşılıq və ya təşəkkür gözləmirlər, çünki onların yeganə məqsədi “çətin bir günə görə Rəbblərindən qorxmaqdır.” Həqiqətdə ruzini verən Allah olduğu üçün vasitəçi olan insana təşəkkür etmək mənasızdır; şükür yalnız Allaha edilir.
Quran yoxsula yemək verməyə dəstək olmamağın (Haqqə surəsi, 34) və yoxsulu doyurmağa təşviq etməməyin (Maun surəsi, 3) insanı cəhənnəmə sürükləyən günahlar olduğunu bildirir. Müddəssir surəsində cəhənnəm əhlinin günahları sayılarkən “Biz namaz qılanlardan deyildik” ifadəsindən sonra “Yoxsulu doyurmazdıq” deyilməsi bu məsələnin əhəmiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.
Quran həmişə sosial ədaləti ön plana çəkir. Buna görə də, İslam cəmiyyətdə hakim olsaydı, bolluq və bərəkət geniş şəkildə yayılardı. Lakin bir çox insan İslamın sosial ədalət yönünün nə qədər mükəmməl, təsirli və köklü həllər təqdim etdiyini bilmir. Karl Marks Qurani-Kərimi incələmiş, onun sosial ədalətə, sevgi, sülh və qardaşlığa verdiyi əhəmiyyəti görmüş və bu dəyərləri Allahsız və kitabdan uzaq bir şəkildə tətbiq etməyə çalışmışdır.
O, Qurandan geniş şəkildə təsirlənmiş, xüsusilə də yoxsulları və ehtiyac sahiblərini müdafiə edən ayələrdən ilham almışdır. Marksın bu yanaşması – yəni ilahi inancı kənara qoyaraq oxşar sosial düzəni qurmaq istəyi – İslamda “dəccaliyyət” anlayışı ilə izah olunur. İlahi inanc əsasında qurulan sistemə “Mehdiyyət”, Allahsız və ilahi yönü olmayan sistemə isə “dəccaliyyət” deyilir.
