Quranın bəzi insanlar tərəfindən tam dərk edilmədiyi müşahidə olunur. Bu barədə Qurani-Kərimdə buyurulur: “Harada olursa olsunlar, Allahın və (mömin) insanların himayəsinə sığınanlar istisna olmaqla, onlara zillət damğası vurulmuşdur…” (Ali İmran surəsi, 112).
Həmçinin, Ali İmran surəsinin 7-ci ayəsində Kitabın mahiyyəti və onun ayələrinin təsnifatı barədə belə buyurulur:
“Sənə Kitabı (Quranı) nazil edən Odur. Onun bir hissəsi möhkəm (qəti) ayələrdir. Onlar Kitabın əsasıdır. Digər qismi isə mütəşabeh (məcazi) ayələrdir. Ancaq qəlbində əyrilik olan kimsələr, fitnə salmaq və onu yozmaq üçün ondakı mütəşabeh ayələrin arxasınca gedərlər. Halbuki, onun yozumunu, Allahdan başqa heç kəs bilə bilməz. Elmdə yüksək dərəcəyə çatmış olanlar isə: “Onlara iman etdik. Hamısı Rəbbimizdəndir”, – deyərlər. Təmiz ağıl sahiblərindən başqası (bunu) dərk etməz.” (Ali İmran surəsi, 7)
Bu ayələrin işığında münafiqlərin xüsusiyyətləri və davranış modellərini daha aydın şəkildə təhlil etmək olar. Münafiqlərdə müşahidə edilən əsas cəhətlərdən biri, onların dini vəzifələri zahirən yerinə yetirmələri, lakin daxili səmimiyyətdən məhrum olmalarıdır. Məsələn, münafiq evlilik sünnəsinə, yemək-içməklə bağlı qaydalara və Həcc ziyarəti kimi ibadətlərə diqqətlə əməl edə bilər. Namaz qılar, lakin bu ibadətlər çox zaman nümayiş xarakteri daşıyır və Quranın ifadəsi ilə desək, “onların namazları bir göstərişdir”.
Onların əsas problemi həqiqi iman tələb edən təhlükə və çətinliklərlə üzləşməkdən yayınmalarıdır. Allah yolunda həbsə düşmək, təhqirə məruz qalmaq, böhtana uğramaq, cəmiyyətdə təklənmək, sosial təzyiqə məruz qalmaq, işini itirmək və ya evlənə bilməmək kimi sınaqlara tab gətirməkdə çətinlik çəkərlər. Əgər peşələrinə və ya maddi rifahlarına bir zərər toxunmursa, zahiri ibadətləri yerinə yetirməkdən çəkinməzlər, çünki bu halda hər hansı bir itkiyə məruz qalmırlar.
Oruc ibadətini də icra edə bilərlər; bəzən bunu sosial mühitdə qəbul olunmaq, “ayıb olmasın” düşüncəsi ilə, yaxud sağlamlığına faydalı olduğunu, arıqlamağa kömək etdiyini əsas gətirərək, hətta pəhriz məqsədilə tutarlar. Onlar orucun aclıq hissinin onlara müsbət təsir etdiyini, vaxtlarına qənaət etdiyini iddia edə bilərlər. Lakin ağır mübarizələrə və ciddi sınaqlara gəldikdə, onların bu zahiri dindarlığı sarsılır.
Peyğəmbərimizin səhabələrlə birlikdə apardığı mübarizələrdən birində bu hal daha aydın görünür. Müsəlmanların iki tərəfdən – yuxarıdan və aşağıdan – hərbi təzyiqə məruz qaldığı bir şəraitdə münafiqlərin həqiqi siması üzə çıxmağa başlayır. Belə bir vəziyyətdə onların bəziləri Allah haqqında, hətta Allahın varlığı barədə şübhəyə düşürlər. Bir hissəsi də Rəsulullah haqqında mənfi fikirlər deməyə başlayır.
Bəziləri isə Peyğəmbərin onları aldatdığını iddia edərək, “Artıq bu gün məhv olduq, hər tərəfdən mühasirəyə alındıq, bizi öldürəcəklər. Hanı Allahın vədi, hanı Peyğəmbərin doğruluğu? (haşa). Peyğəmbər bizi aldatdı” kimi ifadələr işlədirlər. Nəticədə müsəlmanlar ilahi yardımla zəfər qazanırlar, lakin bu çətinliklər münafiqlərin şəxsiyyətini aşkara çıxarır.
Hətta o mübarizədə bütün müsəlmanlar şəhid olsaydılar belə, bu, onlar üçün bir xeyir olardı, çünki iman ilə dünyadan köçmüş olardılar. Bənzər bir vəziyyət hicrət zamanı da müşahidə edilir. Bəzi şəxslər Peyğəmbərlə birlikdə hicrət etməkdən yayınırlar, çünki mallarını, mülklərini, ailələrini və övladlarını – yəni dünyəvi bağlılıqlarını və bir növ “bütlərini” tərk etmək istəmirlər.
Beləliklə, məhz çətinliklər və sınaqlar zamanı səmimi möminlərlə münafiqlər bir-birindən ayrılır. Çətinliklərlə üzləşmədən bir möminin imanının həqiqi dərinliyinin və səmimiyyətinin tam şəkildə təzahür etməsi, bir qayda olaraq, mümkün olmur. Bu sınaqlar insanların daxili aləmini və Allaha olan bağlılıqlarının dərəcəsini göstərən bir meyar rolunu oynayır.
