Qurani-Kərim ilahi mesajın təməl prinsiplərini ortaya qoyarkən, möminlər üçün son hədəf olan cənnətə çatmağın yolunu da təsvir edir. Bu təsvirlər araşdırıldıqda, ilahi qurtuluşun sadə bir gözlənti və ya durğun bir inanc halı ilə əldə edilə bilməyəcəyi, əksinə, aktiv bir səy və sarsılmaz bir mətanət tələb etdiyi aydın şəkildə görünür. Ali İmran surəsi bu mövzuda son dərəcə aydınladıcı iki ayə təqdim edir.
146-cı ayədə, keçmiş peyğəmbərlər və onlarla birlikdə mübarizə aparan Rəbbani alimlərin qarşılaşdıqları çətinliklər qarşısındakı mövqeləri nümunə göstərilir: “Neçə-neçə elçi vardır ki, onunla bərabər çoxlu sayda dindar vuruşmuşdur. Onlar Allah yolunda başlarına gələn müsibətlərə görə ruhdan düşmədilər, acizlik göstərmədilər və (inkar edənlərə) boyun əymədilər. Allah səbir edənləri sevər.” Bu ayə, Allah yolunda olmağın mübarizə, müqavimət və səbir prosesi olduğunu vurğulayır.
Bu prinsipin təsdiqi olaraq, eyni surənin 142-ci ayəsi cənnətə daxil olmağın şərtini daha da dəqiqləşdirən bir sualla möminlərə xitab edir: “Yoxsa Allah sizdən cihad edənləri və (çətinliklərə) səbir edənləri bilib ayırd etmədən cənnətə girəcəyinizimi zənn edirsiniz?!”.
Ayədə işlənən “cəhd” anlayışı, adətən “cihad” ilə əlaqələndirilsə də, əslində daha geniş bir məna spektrinə malikdir və insanın inancı uğrunda göstərdiyi hər cür fikri, mənəvi, maddi və fiziki səyi əhatə edir. Beləliklə, ayələr bir bütün olaraq qiymətləndirildikdə, cənnətin əvəzinin çətinliklər qarşısında səbir göstərmək və Allah yolunda aktiv səylə mübarizə aparmaq olduğu aydın olur.
Təəssüf ki, bu gün bəzi insanlar islamın həqiqi tələbini unudur. İslam, cəmiyyət üçün çalışmaq əvəzinə, sadəcə bəzi asan ibadətləri yerinə yetirməkdən və hər kəsin ancaq özü ilə məşğul olmasından ibarət bir şeyə çevrilir. Yəni insanlar cəmiyyətin problemləri üçün narahat olmaqdansa, öz rahatlıqlarını pozmayan işlərlə kifayətlənirlər.
Bu anlayışda, insanın ailəsini dolandırması, övladlarını böyüdüb evləndirməsi kimi dünyəvi məsuliyyətlər, ən böyük mənəvi vəzifələr olaraq qəbul edilir; Həcc və Umrə kimi maddi və fiziki imkan tələb edən ibadətlərin yerinə yetirilməsi isə mənəvi kamilliyin zirvəsi olaraq görülür.
Bu yanaşma, təhlükədən qaçmağı, risk almamağı və sosial problemlərə qarşı laqeyd qalmağı bir növ “ehtiyatlılıq” və ya “fitnədən uzaq durmaq” kimi qanuniləşdirməyə meyllidir. Təbliğ kimi aktiv məsuliyyətlər və ya sosial ədalətsizliklərə qarşı mövqe nümayiş etdirmək kimi səy tələb edən hərəkətlər, “təhlükəli” olaraq xarakterizə edilərək başqalarına həvalə edilir.
Bu düşüncə tərzi dini sanki heç bir çətinliyi və fədakarlığı olmayan, asan bir işə çevirir. İnsanlar iman üçün birlikdə mübarizə aparmaq əvəzinə, təkcə özlərini xilas etməyə çalışır, amma bunun üçün səy göstərməyi və səbir etməyi unudurlar.
Nəticədə, Quranın ortaya qoyduğu dindarlıq modeli, yalnız müəyyən ibadətləri yerinə yetirməkdən ibarət deyil. Bu model, tam əksinə, həyatın hər sahəsində Allahın razılığını qazanmaq məqsədi güdən, bu yolda qarşılaşılan çətinliklərə qarşı səbirlə müqavimət göstərən və yaxşılığın bərqərar olması üçün aktiv şəkildə səy göstərən dinamik bir şəxsiyyət tələb edir.
İslam cəmiyyətlərinin üzləşdiyi ətalət və passivlik vəziyyətinin təməlində, bu dinamik və mübariz ruhun zəifləyərək yerini komfort mərkəzli, riskdən qaçan və məsuliyyəti fərdi sahəyə həbs edən bir din anlayışına verməsinin dayanmasıdır.
